Seksualiteit bespreekbaar maken: bewust in gesprek met jeugdigen

Voorbereiding op de lesdag

• Voorbereidende opdrachten:
  •  
  •  
• Bestuderen van geselecteerde artikelen:
  •  
  •  
• Bestuderen van geselecteerde hoofdstukken uit het boek: 
  •  
  •  

Programma

Psycho-educatie, tools en handvatten in het programma

De training werkt systematisch vanuit het formeel leren-model, waarin kennisoverdracht en praktische toepassing voortdurend worden verbonden:

Accreditaties

Deze training is door het Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ) geaccrediteerd voor het opleidingstraject van jeugdzorgwerkers en jeugd- en gezinsprofessionals en is toegekend voor 8 accreditatiepunten.

Doelgroep

Deze training is bedoeld voor jeugd- en gezinsprofessionals met een hbo-diploma en een geldige SKJ-registratie, die werkzaam zijn binnen de jeugdhulp, jeugdbescherming of aanverwante werkvelden. De training is relevant voor onder andere maatschappelijk werkers, jeugd- en gezinscoaches, (jeugd)verpleegkundigen, ambulant hulpverleners, jeugdbeschermers, gezinsvoogden, gezinshuisouders, jongerenwerkers, medewerkers in wijkteams, pleegzorgmedewerkers en professionals binnen residentiële en semi-residentiële voorzieningen.

De training is geschikt voor zowel beginnende als ervaren professionals die hun handelingsbekwaamheid willen verdiepen of verbreden. Ook professionals die werken in multidisciplinaire teams of netwerkgerichte contexten vinden in deze scholing praktische handvatten die direct toepasbaar zijn in hun dagelijkse praktijk. De aangereikte inzichten en werkwijzen zijn methodisch verantwoord, veilig inzetbaar en sluiten aan bij het samenwerken met ouders, collega’s en ketenpartners binnen het hulpverleningsproces.

Professionele ontwikkeling van de deelnemer draagt hiermee niet alleen bij aan duurzame inzetbaarheid, maar vormt tevens een krachtige versterking van de continuïteit, kwaliteit en veiligheid van de hulpverlening aan jongeren en gezinnen.

Doelstellingen

Na afronding van deze training:

• Hebben deelnemers inzicht in de seksuele ontwikkeling van jongeren, inclusief de invloed van contextuele factoren zoals cultuur, religie, opvoeding, trauma en gezinsdynamiek.
• Hebben deelnemers zicht op hun eigen normen, waarden, handelingsverlegenheid en eventuele vooroordelen, en begrijpen zij hoe deze het professioneel handelen kunnen beïnvloeden.
• Kunnen deelnemers gesprekken over seksualiteit met jeugdigen op een open, respectvolle en professionele manier voeren, afgestemd op de leeftijd en belevingswereld van de jongere.
• Bezitten deelnemers praktische tools en handvatten om seksualiteit bespreekbaar te maken, waaronder het toepassen van het Vlaggensysteem en gespreksvaardigheden.
• Zijn deelnemers in staat om signalen van (on)gezond seksueel gedrag te herkennen en hier adequaat op te reageren, met oog voor veiligheid, proportionaliteit en samenwerking met het netwerk.
• Kunnen deelnemers seksualiteit op een methodische en structurele manier integreren in hun dagelijkse werkpraktijk, waarbij zij het onderwerp tijdig, zorgvuldig en contextgericht bespreekbaar maken.
• Zijn deelnemers in staat om casuïstiek te analyseren en eigen reflecties te vertalen naar concrete actiepunten, zodat zij het geleerde direct toepassen binnen hun organisatie of werksetting.

Werkwijze

De training is opgebouwd volgens de principes van formeel leren, waarbij verschillende leerstrategieën doelgericht en planmatig worden ingezet om de leerdoelen te behalen. Theorie en praktijk worden systematisch met elkaar verbonden, zodat deelnemers het geleerde direct kunnen toepassen in hun eigen werksituatie.

De didactische opbouw bestaat uit de volgende elementen:

• Psycho-educatie: deelnemers verkrijgen inhoudelijke kennis over seksuele ontwikkeling, handelingsverlegenheid, contextuele factoren (zoals cultuur en trauma), en actuele richtlijnen zoals het vlaggensysteem en de WHO-kaders. Instructie en richtlijnen: deelnemers ontvangen praktische kaders, methodieken en gespreksstructuren om seksueel gedrag te signaleren, te beoordelen en te bespreken. Er wordt expliciet aandacht besteed aan gespreksvoering binnen diverse culturele en religieuze achtergronden, inclusief sensitiviteit voor genderdiversiteit en seksuele oriëntatie. Ook wordt stilgestaan bij gespreksstrategieën met jongeren met een licht verstandelijke beperking (LVB). De inhoud is in lijn met bestaande veldnormen, waaronder de Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling, de JGZ-richtlijn seksuele ontwikkeling (NJi), en de richtlijn seksueel grensoverschrijdend gedrag.

• Voorbeelden en modelgedrag: met behulp van casuïstiek, praktijkvoorbeelden en eventueel beeldmateriaal (zoals video’s) wordt de vertaling van theorie naar praktijk inzichtelijk gemaakt.

• Oefening en vaardigheidstraining: deelnemers oefenen met gesprekstechnieken in rollenspellen en simulatiegesprekken. Er is aandacht voor het bespreken van taboes, het herkennen van signalen, en het zorgvuldig duiden van grensoverschrijdend gedrag. Zelfreflectie: deelnemers reflecteren op hun eigen normen, waarden en overtuigingen in relatie tot seksualiteit. Zij onderzoeken hoe deze van invloed zijn op professioneel handelen.

• Intervisie en collegiaal leren: via gestructureerde intervisie en peerfeedback leren deelnemers van elkaars praktijkervaringen. Dit versterkt het leerproces en stimuleert duurzame gedragsverandering.

• Toepassing in de praktijk: deelnemers formuleren persoonlijke leerdoelen en een concreet actieplan, waarmee zij het geleerde implementeren in hun eigen werkcontext.

Deze werkwijze is afgestemd op de competenties van jeugd- en gezinsprofessionals zoals omschreven in het beroepscompetentieprofiel van SKJ. De training wordt verzorgd door deskundige trainers met praktijkervaring in de jeugdzorg en specifieke expertise op het gebied van seksualiteit, normatieve ontwikkeling en systeemgericht werken.

1. Ondersteunen bij regievoeren

De training versterkt de handelingsbekwaamheid van jeugdprofessionals om gesprekken over seksualiteit methodisch te begeleiden en jongeren te ondersteunen bij het nemen van eigen regie. Door middel van het Vlaggensysteem en gespreksvaardigheden leren deelnemers hoe zij jongeren kunnen helpen om hun wensen, grenzen en behoeften te verwoorden. Dit bevordert de eigen regie van de jeugdige, terwijl de professional veiligheid en proportionaliteit bewaakt.

2. Samenwerken met de jeugdige en het gezin

Een belangrijk onderdeel van de training is het ontwikkelen van een open, respectvolle en leeftijdsadequate gespreksstijl. De professional leert hoe hij of zij kan aansluiten bij de belevingswereld van de jongere en tegelijkertijd ouders of verzorgers kan betrekken bij dit thema. Door aandacht te besteden aan taboes, culturele en religieuze achtergronden en verschillende opvoedstijlen, wordt samenwerking bevorderd en ontstaat er ruimte voor een gedeelde verantwoordelijkheid in het ondersteunen van de seksuele ontwikkeling van de jeugdige.

3. Versterken van het netwerk

De training benadrukt dat seksualiteit niet alleen met de jongere zelf, maar ook in samenwerking met diens directe netwerk besproken moet worden. Professionals leren hoe zij scholen, ouders, begeleiders en andere betrokkenen kunnen betrekken, zodat er een veilige context ontstaat waarin seksualiteit structureel en verantwoord aan bod komt. Dit draagt bij aan het vergroten van de steunbronnen en beschermende factoren rondom de jongere.

4. Interdisciplinair samenwerken met en rond de jeugdige en zijn systeem

Tijdens de training wordt geoefend met casuïstiek waarbij samenwerking met meerdere disciplines centraal staat. De professional leert hoe het thema seksualiteit besproken kan worden binnen multidisciplinaire overleggen en hoe afstemming met bijvoorbeeld gedragsdeskundigen, artsen of scholen kan verlopen. Hierdoor wordt de expertise van verschillende disciplines verbonden, wat leidt tot integrale en beter afgestemde hulpverlening.

5. Regie (deels en tijdelijk) overnemen van de jeugdige en zijn gezin

In situaties waarin sprake is van risicovol of grensoverschrijdend seksueel gedrag, is het soms nodig dat de professional tijdelijk de regie overneemt. De training bereidt deelnemers hierop voor door hen te leren signaleren, duiden en handelen volgens richtlijnen en meldcodes. Dit stelt hen in staat om tijdig beschermende maatregelen te nemen en indien nodig de verantwoordelijkheid te dragen totdat de veiligheid van de jongere weer gewaarborgd is.

6. Ethisch en integer handelen

Seksualiteit bespreekbaar maken vraagt van de professional dat hij of zij zorgvuldig omgaat met vertrouwelijkheid, beroepsgeheim en de grenzen van zowel zichzelf als de jongere. In de training wordt uitgebreid geoefend met ethische dilemma’s en moreel beraad, waardoor deelnemers hun handelen toetsen aan professionele en maatschappelijke normen. Dit bevordert een integere beroepshouding waarin respect, veiligheid en gelijkwaardigheid centraal staan.

Studiebelasting

Contacturen: 7 uur (klassikale bijeenkomst van 09:00 - 17:00 uur)
Zelfstudie uren: 1 uur (voorbereiding praktijkopdrachten, bestuderen literatuur)

Aanwezigheid

Deze training vereist 100% fysieke aanwezigheid van de deelnemer gedurende de gehele lesdag. De aanwezigheid is een essentieel onderdeel van formeel leren zoals bedoeld in het SKJ-accreditatiekader.

Indien de deelnemer door overmacht of aantoonbare omstandigheden niet in staat is om (een deel van) de lesdag bij te wonen, kan na overleg met de opleider alsnog worden voldaan aan de aanwezigheidseis door het uitvoeren van een aanvullende individuele opdracht. De aard en inhoud van deze opdracht sluiten aan bij de gemiste onderdelen en worden vastgesteld door de trainer.

Zonder voltooiing van deze opdracht kan er geen certificaat van deelname worden verstrekt.

Toetsing

De training wordt afgesloten met een praktijkgerichte toetsopdracht, bestaande uit de volgende onderdelen:

• Het uitvoeren van een casusanalyse, waarin deelnemers reflecteren op signalering, normenkaders en gespreksvoering binnen een praktijksituatie.
• Deelname aan een rollenspel, waarbij deelnemers gespreksvaardigheden demonstreren in het bespreekbaar maken van seksualiteit met een jongere.
• Het opstellen van een persoonlijk actieplan, waarin zij beschrijven hoe zij het geleerde integreren in hun dagelijkse werkpraktijk.

100% fysieke aanwezigheid is vereist om het certificaat van deelname te ontvangen. Aan het einde van de training ontvangen deelnemers een evaluatieformulier om de kwaliteit en leeropbrengst te waarborgen.

Aan het einde van de lesdag vullen deelnemers een schriftelijke evaluatie in aan de hand van een gestandaardiseerd evaluatieformulier. De resultaten van deze evaluatie worden geanalyseerd en gebruikt voor kwaliteitsbewaking en de doorontwikkeling van het scholingsaanbod.

Literatuurlijst

• Baams, L., Dubas, J. S., Overbeek, G., & Van Aken, M. A. G. (2015). Transitions in body and behavior: A meta-analytic study on the relationship between pubertal development and adolescent sexual behavior. Journal of Adolescent Health, 56(6), 586–598. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2014.11.019

• De Graaf, H., Vanwesenbeeck, I., & Meijer, S. (2004). Seks onder je 25e. Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2005. Rutgers.

• De Graaf, H., Wijsen, C., & Van den Borne, M. (2017). Seksuele gezondheid in Nederland 2017. Rutgers.

• De Lijster-van Kampen, M., Kok, G., Van Zessen, G., & Bos, A. E. R. (2017). Seksuele vorming in de jeugdzorg. Tijdschrift voor Seksuologie, 41(2), 71–82.

• Frans, E., & Franck, L. (2014). Vlaggensysteem: seksueel gedrag van kinderen en jongeren beoordelen en bespreken. Sensoa.

• Janssen, M., & De Graaf, H. (2020). Seksuele vorming in de jeugdzorg: Handvatten voor professionals. Boom uitgevers.

• Jeugdzorg Nederland. (2017). Richtlijn seksueel grensoverschrijdend gedrag voor jeugdhulp en jeugdbescherming. https://www.richtlijnenjeugdhulp.nl/seksueel-grensoverschrijdend-gedrag

• Nederlands Jeugdinstituut (NJi). (2019). Richtlijn seksuele ontwikkeling (JGZ). https://www.richtlijnenjeugdhulp.nl/seksuele-ontwikkeling

• Rijksoverheid. (2022). Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/huiselijk-geweld/meldcode

• Rutgers. (2019). Seksualiteit en jongeren: Een praktische gids voor professionals. Rutgers.

• Van der Vlugt, I. (2016). Seksualiteit, jongeren en voorlichting. Rutgers.

• Van Zenderen, K., Baartman, H., & Lammers, J. (2015). Seksualiteit in de jeugdzorg: verkennen en begeleiden. Nederlands Jeugdinstituut.

• World Health Organization. (2010). Standards for sexuality education in Europe: A framework for policy makers, educational and health authorities and specialists. BZgA.